Stanowią one jakby fundament dla poroża. Wykształcają się jeszcze w okresie płodowym zwierzęcia, mimo to podczas porodu nie są jeszcze widoczne. Zaczynają wyrastać dopiero w 7-8 miesiącu po urodzeniu. Wkrótce zaczyna się na nich formować pierwsze poroże.

Poroże to żywy twór, który w przypadku jelenia wzrasta od marca (po zrzuceniu starego poroża) do lipca, a w przypadku młodych jeleni do września. W przeciwieństwie do rogów np. muflona, których porost zaczyna się u nasady, poroże ma wzrost wierzchołkowy. Początkowo jest one pokryte scypułem, czyli delikatną, warstwą ochronną, porośniętą drobną sierścią. W scypule znajdują się naczynia krwionośne odżywiające budowane poroże.

Latem poroże przestaje rosnąć. Naczynia krwionośne zlokalizowane w scypule obumierają, scypuł wysycha, a byk zaczyna odczuwać swędzenie poroża. Stara się więc jak najszybciej zetrzeć suchy scypuł, uderzając porożem o drzewa i krzewy. Odsłaniają się wtedy jasne gładkie kości, które z czasem zmieniają barwę. Na ich kolor wpływa światło (stosunek dnia do nocy), garbniki i żywice drzew oraz krzewów, o które zwykle jeleń wyciera poroże, oraz typ i rodzaj gleby. Stąd też barwa poroża jeleni może być brudno-żółta, brązowa, a nawet czarna.

Termin wycierania, a potem zrzucania poroży zależy od wieku zwierzęcia – im samiec jest starszy i silniejszy, tym wcześniej pozbywa się poroża. Wiąże się to przede wszystkim z wagą wieńca – u dorosłego 12-letniego jelenia jedna tyka wieńca może ważyć nawet 5 kilogramów, czyli byk musi na łbie nosić nawet 10 kilogramów. U rekordowo dorodnych osobników masa ta może być jeszcze większa.

Poroża mają zwykle po kilkanaście odnóg. Stereotypem jest, że można po ilości tych odnóg stwierdzić, ile jeleń ma lat. Owszem, do pewnego wieku zwierzęcia tych odnóg przybywa, jednak nie dokładnie tyle ile lat. Następnie, u starzejącego się zwierzęcia, można zauważyć proces uwstecznienia – wieńce stają się coraz słabsze i często zaczyna ubywać odnóg.

Kolekcjonerstwo – tak, ale bez szkody dla zwierząt

Dla jeleni będących w okresie zrzucania poroży głównym zagrożeniem są ludzie. Przyczyną tego są zwyczaje kolekcjonerskie. Ludzie zbierają zgubione przez jelenie poroża - tzw. „zrzuty”, wieszają je na ścianie, chwalą się przed znajomymi. Ponadto z poroży jelenia wykonywane są ozdoby, np. żyrandole, uchwyty do sztućców, oparcia krzeseł, rękojeści noży. Zrzuty są także zbierane, by je w konsekwencji sprzedać. Oczywiście najbardziej cenione są pary zrzutów pochodzące z jednego byka. Tylko czasami obie tyki wieńca spadają razem, jednak są to sytuacje dość rzadkie, np. gdy jeleń wykonuje skok przez przeszkodę terenową lub przebiega przez młodnik.

W zbieraniu zrzutów nie ma oczywiście nic złego, jeśli robi się to, nie zakłócając życia zwierzętom, szukając poroży już zgubionych przez byki. Karygodne jest natomiast płoszenie jeleni, które jeszcze nie zrzuciły poroża, tylko po to, by uciekającym łatwiej to poroże odpadło, a człowiek idąc ich śladami, bez problemu mógł je znaleźć. Zdarza się, że ludzie z pomocą psów specjalnie zaganiają jelenie w stronę młodników po to, by w czasie gdy zwierzęta będą przez nie przeskakiwać, poroże odpadło. Tymczasem dla zwierzęcia, które przez ostatnie jesienno-zimowe miesiące opadło z kondycji, jest wygłodniałe, a dostęp do pokarmu staje się coraz trudniejszy, jest to nieraz morderczy proceder.

W jesieni jelenie mają bowiem okres godowy - rykowisko, po którym są wychudzone i jeśli nie udało im się odzyskać masy, to przez zimę ich kondycja tylko się pogarsza. Brak pożywienia i mróz działają na niekorzyść zwierzęcia. I wtedy na domiar złego na wiosnę pojawia się człowiek, który płoszy osłabione i wygłodzone zwierzę. Nie zastanawia się nawet, że zwierzę mogło po spłoszeniu nawet paść z wyczerpania.

Samiec sarny zrzuci poroże jesienią

Na terenie limanowszczyzny można spotkać dwóch przedstawicieli jeleniowatych –sarnę i jelenia. Są to dwa różne gatunki, u których coroczny cykl zrzucania poroży zachodzi trochę inaczej. U kozła (samca sarny) cały proces budowy poroża przesunięty jest w czasie w porównaniu do jelenia. Samiec sarny zrzuca bowiem swoje poroże dopiero jesienią. Nakładanie nowych porośniętych scypułem parostków rozpoczyna się w styczniu. W kwietniu scypuł zaczyna wysychać, a wtedy zwierzę zaczyna go ścierać.

Poroże kozła to parostki, które nie są już tak bardzo popularne i nie stanowią tak wielkiej wartości dla kolekcjonerów, jak zrzuty jeleni. Są niewielkie, więc przeważnie znikają one gdzieś w gąszczu spadających z drzew liści.

Anna Maria Piątkowska
Jakub Zygarowicz
Fot. Bogusław Pawłowski